nieuws

Participatie en de Omgevingswet

18-06-2018

Eén miljoen woningen zijn er nodig tot 2040 om in de Nederlandse woningbehoefte te voorzien. Dit ongekend grote aantal zal voor het overgrote deel worden gerealiseerd volgens van de uitgangspunten van de nieuwe Omgevingswet. Naast nieuwe juridische uitgangspunten stelt de wet participatie verplicht bij elke ruimtelijke ontwikkeling. Zorgvuldig doorlopen participatieprocessen dragen bij aan kennis en betrokkenheid van alle stakeholders. Een mooie basis voor goede gesprekken en uiteindelijk voor betere plannen. Risico is dat participatie – ongewild – onderdeel wordt van juridische procedures. Dit werkt averechts. De insteek moet altijd zijn dat participatie juist een positief effect heeft op de hoeveelheid en kwaliteit van de formele inspraak en daarmee de juridische procedures.

Niet nieuw, wel meer aandacht

Participatie krijgt, door de aankondiging van de Omgevingswet, ineens veel meer aandacht. Immers straks is participatie niet meer vrijblijvend, maar verplicht. Steeds meer overheden en bedrijven experimenteren met het vormgeven van participatieprocessen om zich hierop voor te bereiden.

Nieuw is de vraag naar kwalitatieve participatieprocessen niet. Sinds het prille begin van het bestaan van Dietz Strategie en Communicatie (2006) worden wij gevraagd om (complexe) participatieprocessen bij infrastructurele- en bouwprojecten en integrale gebiedsontwikkelingen vorm te geven. Meestal gaat het om projecten met meerdere opdrachtgevers, een politieke component en veel (verwachte) weerstand. Projecten dus waar elke stap onder een vergrootglas ligt en waarvoor wij passende, strategische oplossingen bieden. Fijn om te merken dat we, mede door deze ervaring, goed in staat zijn om op dergelijke vragen passende strategische oplossingen te bieden.

Maatwerk gevraagd

Om participatieprocessen goed te borgen, zijn er in de loop van de tijd veel schema’s en theorieën bedacht. Mensen om ons heen vragen vaak: ‘Wat is nou dé sleutel tot het succes van een goed participatieproces en een gedragen project?’ Het enige juiste antwoord is: ‘Die standaard sleutel is er niet!’ Het managen van de omgeving en de participatietrajecten die daar onderdeel van uitmaken, vragen namelijk altijd om maatwerk. Maatwerk met betrekking tot de specifieke uitgangspunten en randvoorwaarden van een project, de omgeving, de issues die daar spelen en het stakeholderveld, vragen iedere keer om opnieuw de puzzel te leggen en de mate en vorm van participatie te bepalen. Daarnaast variëren ook de kaders, want iedere ruimtelijke ontwikkeling heeft weer andere kenmerken.

Vijf VUISTregels

Geen standaard strategie dus, maar we maken in onze zoektocht naar het oplossen van de omgevingspuzzel wel gebruik van onze opgebouwde kennis en daaraan gekoppelde bewezen methodieken en theoretische kaders. Enkele hiervan hebben we verwoord in vijf participatie VUISTregels en delen we graag met u ter inspiratie:

  1. Verschillende fasen, verschillende mogelijkheden;
  2. Uitgangspunten en randvoorwaarden;
  3. Inbedden van beslissers;
  4. Serieus nemen in professionaliteit
  5. Toetsen/adviseren op proces.

Een korte toelichting:

  1. Verschillende fasen, verschillende mogelijkheden

Ruimtelijke projecten kennen verschillende fasen. Denk aan de planvoorbereiding, de realisatie en de beheerfase. Elke fase biedt andere mogelijkheden om de omgeving te betrekken. Waar in de planvoorbereiding de focus ligt bij het inspireren, ophalen en integreren van wensen en belangen, ligt de focus tijdens de realisatiefase meer op afstemming, hinderbeperking en verdere invulling van hetgeen in de planfase is uitgedacht. De beheerfase is weer een nieuwe fase. Deze is gericht op de langdurige relatie. Denk hierbij aan het zijn van een goede buur (bijvoorbeeld langs een weg of het spoor). Ook als het gaat over het goed overdragen van het beheer van het opgeleverde is het vaak wenselijk ook in deze fase met elkaar verbonden te blijven.

  1. Uitgangspunten en randvoorwaarden

Goede participatieprocessen kenmerken zich door helder geformuleerde uitgangspunten en randvoorwaarden aan het begin van het proces. Deze uitgangspunten beschrijven hoe en waarover wel en niet kan worden meegedacht. Het klinkt als een open deur, maar uit ervaring weten we dat dit een van de meest lastige stappen in het proces is.

Uitgangspunten en randvoorwaarden worden vastgelegd voor de duur van het proces. Kunnen per mijlpaal verder worden aangescherpt, maar niet meer ongedaan worden gemaakt. Hiervoor heb je inzicht nodig in alle stakeholders. Het stakeholderveld beslaat dan ook meer dan alleen de omwonenden en direct belanghebbenden in de omgeving. Wij hanteren een trapsgewijze betrokkenheid van stakeholders: opdrachtgevers, geassocieerde deskundigen, kaderstellende instanties, professionele inspirators, (in)direct belanghebbenden en opinieleiders. Deze stakeholders hebben vaak een directe relatie tot elkaar en moeten daarom ook vanuit een integrale visie worden betrokken.

  1. Inbedden van beslissers

Punt twee heeft als directe consequentie dat je aan de voorkant van het proces zorg moet dragen voor commitment van alle opdrachtgevers en hun eventuele bestuurders op zowel inhoud als proces en de overige kaderstellende partijen in elk geval op inhoud. Niets is zo funest voor een participatieproces als bij de eindpresentatie te merken dat bijvoorbeeld een college of gemeenteraad niet achter het plan gaat of kan staan. Alle geïnvesteerde tijd is dan voor niets geweest. En minstens zo erg, het vertrouwen van de participanten is langdurig geschaad.

  1. Serieus nemen in professionaliteit

Serieus nemen betekent oprecht investeren in je stakeholders. Oprecht luisteren met de intentie te komen tot een beter plan voor iedereen. En ook helder en transparant terugkoppelen wat wel en niet mogelijk is en waarom. Nog zo’n open deur die helaas echt niet vanzelfsprekend blijkt en er vaak toe leidt dat mensen hun input niet terugzien of herkennen en dus het idee hebben dat er niets mee is gedaan. Teleurstelling is dan het resultaat van alle inspanningen.

  1. Serieus begrip hebben kan op gespannen voet staan met professionele distantie bewaken. Het vraagt soms veel van de professionaliteit van de omgevingsmanager om een goede balans te bewaken tussen oprecht serieus nemen en het bewaren van zakelijke distantie. Toetsen/adviseren op proces door de omgeving

Onze ervaring is dat, hoe goed je intenties ook zijn, het erg lastig is om in een keer alle netwerken en belangen goed te doorgronden. Een team van adviserende betrokkenen die de verschillende belangen in een project spelen vertegenwoordigen, kan erg helpend zijn. Mensen die niet alleen meepraten over de inhoud van het project, maar ook meedenken over hoe je, op welk moment en op welke wijze, de juiste stakeholders betrekt in het proces. Processen lopen altijd anders dan verwacht. De puzzel is nooit af. Een goede relatie met alle stakeholders blijft gedurende het gehele proces van groot belang.

Concluderend

Door participatie als eis op te nemen in de Omgevingswet, is een mooie stap gezet op weg naar een maatschappij waarin belanghebbenden een serieuze stem hebben in de verdere ontwikkelingen in ons land. Aandachtspunt blijft dat participatie niet ‘gejuridiseerd’ wordt. Voorop blijft staan dat met een beter proces en meedenkkracht van de omgeving, plannen beter worden. Bijkomend resultaat is dat dit leidt tot meer begrip en draagvlak en daardoor vaak tot een vlottere en juridisch sterker besluitvormingsproces.

Kortom: de Omgevingswet legt gelukkig de lat hoog. Het geven van invulling hieraan is nu aan u. Hier helpen wij u graag bij.

Gerelateerd nieuws

Afwegen van particuliere initiatieven onder de Omgevingswet

De workshop Afwegen van particuliere initiatieven onder de Omgevingswet biedt gemeenten een praktische handleiding om zelf aan de slag gaan met een integraal afwegingskader en een handboek kwaliteitsverbetering.

→ Lees meer

Participatie onder de Omgevingswet: vertrekpunt voor nieuwe ontwikkelingen

In de workshop 'De Omgevingswet: participatie als vertrekpunt voor nieuwe ontwikkelingen' wordt nader ingegaan op deze wijzigingen en gaan we, samen met de deelnemers, op zoek naar handvatten en werkwijzen die straks het verschil kunnen maken.

→ Lees meer

Kennismarkt 2019 - Omgevingswet en Energietransitie

→ Lees meer

Nieuwsbrief

Blijf op de hoogte van het laatste nieuws. Word lid van onze gratis nieuwsbrief!

Schrijf je in